De term lipoedeem is relatief nieuw, maar het beeld bestaat al veel langer. Sinds er media-aandacht voor is, komt dit steeds meer aan het licht. Bij deze aandoening ontstaan er vocht- en vetophopingen onder de huid van de benen en (iets minder frequent) de armen. Hoe dit precies ontstaat is nog niet wetenschappelijk onderbouwd, maar er is wel een theorie over de mogelijke oorzaak. Gekoppeld aan die theorie zijn er ook behandelopties.
De bloedsomloop is een gesloten systeem. Het hart is de drijvende kracht. Via de slagaders wordt zuurstofrijk bloed naar alle lichaamscellen en weefsels gebracht. Op de plaats van bestemming vindt uitwisseling plaats van zuurstof en andere stoffen. Het zuurstofarme bloed -aangevuld met afvalstoffen- wordt via de aders naar het hart terug gestuwd. Tot zover niets aan de hand.
De haarvaatjes
Je bloedvatensysteem bestaat uit slagaders, aders en haarvaten. In de haarvaatjes, die we ook wel capillairen noemen, vindt de uitwisseling van stoffen plaats. Er kan wat vocht door de wand van deze semipermeabele vaatjes om zuurstof te transporteren en er kan wat vet doorheen met daarin opgenomen voedingsstoffen.
De rol van de lymfevaten en -klieren
Een groot deel van dat vocht en vet gaat via dezelfde weg weer terug de bloedbaan in, maar er is ook een gedeelte dat achterblijft in de ruimte tussen de cellen; het interstitium. Omdat het niet de bedoeling is dat het vocht hier blijft, komen de lymfevaten in actie. Die kan je zien als de ophaaldienst van gelekte vloeistoffen en vet, daarnaast nemen ze ook de bacteriën mee die ze onderweg tegenkomen. De meegenomen bacteriën worden onderweg gedood bij de lymfeklieren, die zitten bij elk groot gewricht.
In de lymfevaten bevinden zich klepjes zodat de inhoud niet terug kan lopen. De voortstuwende beweging wordt gemaakt door de spieren, dat noemen we spierpompwerking. Op deze manier komt het lymfevocht bij het hart en begint de reis opnieuw. Bij mensen met lipoedeem komt er ergens een kink in de kabel, hoe dat precies gebeurt en waar, dat weten we niet. Opvallend is dat het probleem zich vrijwel alleen bij vrouwen voordoet en dat het zich pas ontwikkelt vanaf het 12e levensjaar.
Door de vermeerdering van de hoeveelheid vocht en vet tussen de cellen, worden de kleine vaatjes, aders en lymfevaten steeds verder dichtgedrukt. Op deze manier ontstaat de ‘duivelscirkel’. Een vicieuze cirkel die ervoor zorgt dat de stapeling van vocht en vet toeneemt. Door dit gegeven neemt de pijn toe, die is zeurend van karakter en wordt erger door belasting. Ook is er in toenemende mate drukpijn en ontstaan er snel blauwe plekken.
Lipoedeem kan optreden of verergeren door zwangerschap, overgang of een gynaecologische operatie. Dit wekt het vermoeden dat de oorzaak mede te vinden is in een verstoorde hormoonhuishouding. Vaak heeft lipoedeem een erfelijke oorzaak, maar soms komt het ook spontaan voor. Slanke vrouwen lopen evenveel risico als extreem zware vrouwen.
Hoewel het verloop niet goed te voorspellen is, weten we wel dat lipoedeem de neiging heeft te verergeren. De progressie kan worden ingedeeld in drie stadia:
De patiënt krijgt zichtbare O-benen. De huid is op het eerste oog glad, maar als deze wordt samengedrukt met een pinch-test, dan wordt ‘sinaasappelhuid’ zichtbaar. De onderhuid voelt dik en zacht aan en op sommige plekken zijn piepschuimachtige bolletjes voelbaar.
De O-benen zijn duidelijker zichtbaar. De huid is ruw en heeft grote putten en bobbels. De onderhuid is dik maar nog wel zacht.
De onderhuid is verdikt en verhard. Er vormen zich grote vetophopingen aan de binnenzijden van de bovenbenen en knieën, hierdoor ontstaan gemakkelijk schuurwonden. Door de verhoogde belasting op de gewrichten zal de stand van de knieën overgaan in X-stand.
Omdat zoals gezegd nog erg onbekend is wat de precieze oorzaak van lipoedeem is, is er ook nog geen eenduidige behandeling. Daarnaast wordt de diagnose vaak pas laat of niet gesteld, omdat het niet herkend wordt en wordt afgedaan als overgewicht. Toch zijn er een aantal typische kenmerken, dit zijn ze op een rijtje:
- Het oedeem komt symetrisch voor, op beide benen of armen dus.
- Voeten en handen zijn niet gezwollen.
- Er is sprake van spontane pijn met drukpijnlijke punten.
- Er ontstaan extreem snel blauwe plekken.
- Later op de dag neemt de vochtretentie in het vetweefsel toe.
- Het vetweefsel is niet te beïnvloeden door middel van sporten of lijnen.
- Benen en billen (of armen) zijn niet in proportie met de rest van het lichaam.
- De pinch-test is pijnlijk.
- De huid op de getroffen plekken voelt hobbeliger dan die op de rug of buik.
- Druk met de vingers laat geen putje achter op de getroffen plek.
- De bovenbenen voelen vaak koud aan.
In de praktijk wordt lipoedeem vaak verward met lymfoedeem. Ten onrechte want het zijn twee totaal verschillende aandoeningen met een andere uitingsvorm. Grootste verschil is dat de kenmerkende symmetrie van lipoedeem geen uiting van lymfoedeem is.
Om helemaal zeker te zijn van de diagnose lipoedeem kan aanvullend beeldvormend onderzoek uitkomst bieden. Met een CT- of MRI-scan kan de precieze omvang van de vetophoping in beeld gebracht worden, met een echo kan de samenstelling van het weefsel worden bekeken.
Als je te zwaar bent moet je sporten en diëten, dan val je af. Toch? Niet in het geval van lipoedeem dus! Bij ‘normaal’ overgewicht neemt de grootte van vetcellen toe. Het depot wordt gevuld met vet en door in te teren op de intake, zal die reserve weer worden opgebruikt waardoor je afvalt. Bij lipoedeem neemt niet alleen de grootte van de vetcellen toe, maar ook het aantal. Dat laatste noemen we hyperplasie en is iets dat losstaat van voedingsgewoonten.
Bij een goed doorbloed lymfoedeem ontstaan vaak vochtophopingen die in de loop van de dag toenemen. Dat heeft vooral te maken met de verminderde elasticiteit van de huid. Op de aangedane plekken verliest de huid haar rekbaarheid. In een normale situatie biedt de huid een zekere weerstand wanneer de spieren worden aangespannen. Die ‘spierpompwerking’ is een belangrijk onderdeel van de werking van het lymfestelsel. Wanneer deze component wegvalt, zal het vocht onvoldoende worden afgevoerd. Tel hierbij op dat de ‘veno-arteriële reflex verstoord raakt door het gebrek aan druk. Normaal gesproken zullen bij stijging van de bloeddruk in de aders de toevoerende slagaders vernauwen, dat gebeurt nu niet en daardoor zal het weefsel veel vocht opslaan.
Spontane pijn en drukpijn zijn typische kenmerken van lymfoedeem. Waarom dat zo is, is nog niet helemaal bekend. Aangenomen wordt dat het te maken heeft met de vochtblokkade in het oedeem. De vetkwabjes die in het oedeem zitten worden door een tussenschot (septum) van het spierweefsel gescheiden. In het vetweefsel zelf zitten geen lymfevaten, maar alleen in het septum. Door de geringe ruimte tussen de verschillende vetkwabben kan het vocht slechts heel langzaam binnendruppelen. Uitwisseling van stoffen vindt dus maar amper plaats, hierdoor ontstaat een eiwitrijk laagje vocht om de vetcellen. Dat is een abnormale toestand en daardoor sturen de gevoelszenuwen alarmsignalen naar het centraal zenuwstelsel. Dit wordt waargenomen als pijn.
Medicatie voor de behandeling van lipoedeem bestaat helaas niet. Waar bij vochtoedemen plastabletten nog wel eens uitkomst kunnen bieden, is dat bij lipoedeem zeker niet het geval. Sterker nog; het is gecontra-indiceerd!
Wanneer een hormonale verstoring de oorzaak is van het oedeem, dan kan behandeling daarvan de progressie remmen. Het oedeem dat al bestaat zal hier echter niet mee verdwijnen, daarvoor is een conservatieve en/of operatieve behandeling nodig.
Om de druk- en spanningspijn te verminderen en vochtretentie tegen te gaan, kan complex fysische ontstuwingstherapie (CFO) erg goed werken. Deze behandeling bestaat uit manuele lymfedrainage, compressie- en bewegingstherapie en huidverzorging. De manuele lymfedrainage is vooral gericht op het verminderen van de pijn die het oedeem veroorzaakt, de overige onderdelen zijn bedoeld om het vormen van nieuw weefselvocht tegen te gaan en de afvoer te verbeteren. CFO vermindert niet de omvang van de benen of armen, maar kan er wel voor zorgen dat die niet nog verder toeneemt. De behandeling moet wel levenslang worden volgehouden.
Lipoedeem kan ook operatief worden aangepakt, met liposuctie. Zoals aan iedere ingreep zijn ook hier risico’s aan verbonden, maar de technieken van liposuctie zijn in de afgelopen jaren steeds verder verfijnd dus daarmee is dat risico ook steeds verder beperkt. Wel zijn er een aantal absolute contra-indicaties. Denk hierbij aan allergieën tegen het lokale anestheticum, ernstige hart- of longaandoeningen, lever- of nierschade, sterke neiging tot kramp en chronisch lymfoedeem. Behalve deze no-go’s zijn er ook nog een aantal relatieve contra-indicaties, denk daarbij aan spataders, hogere leeftijd, gebruik van bloedverdunners of diepe veneuze trombose in het verleden.
